Құсбегілік өнер немесе қанаттылар ханы… (жалғасы)

Қондыгердің қолына қонған құт

 1069136_209175005905060_1902890642_nЕнді «құсбегілік» сөзіне келсек – «құс» сөзі белгілі, «бек» бек жақсы көрмектік. Атбегі, құсбегі деген секілді. Көне түріктердің «бек ұлдар» деген атауымен де астасып, үндесіп жатыр. Ал, «бүркіт» сөзіне этимологиялық талдау жасап көрсек, екі түбірден тұратын сөз екен. Бүркіт, айтылуы: бүркүт. Бүр+күт, бүр – бүріп ұстау деген мағынада болса,  күт – күтімі, бабы. Енді  «күт» орнына «құтты» қойсаңыз, аңға шыққан сайын олжа құт әкелуі немесе тәңірқұт деген секілді. Көшпенділерге берген тәңірдің кұты.

Жалпы құсбегілік өнер түрік тамырынан тараған тайпалардың құнды жәдігері екендігіне тағы бір мысалды алға тартып отырмыз. Ол, моңғолдардың бүркітті қастерлеп «бургэд» [бүргід] деп атауы.  Олар бүркітті «Құс патшасы» десе, тыбалар мен уранхайлар  қасқырдың  тісі мен  қыранның тегеуріні тиіп, қанталаған жерін әдейі жейтін болған. Ол «бақыт әкеледі» деп сенген. Қақас жұрты мен алтайлықтар бүркітті киелі санап, оны бақсылыққа пайдаланды. Бұл үрдіс бертінге дейін бізде де болды. Орыстар «орёл» немесе «беркут» дейді. Орыс тіліндегі көптеген сөздердің көне түрік тілінен екендігі (Олжас Сүлейменов пен Серікбол Қондыбайдың еңбектерінен) бәрімізге белгілі. Жалпы, бүркіт атауы «ортақ атауға» ие екендігін  түрік тектес халықтардың бәрінде ұқсастығы барын аңғардық. «Қазір ғылымда «палеоазиаттар» деп аталатын жаңа тақырып, жаңа дәріс бар. Жердің тектоникалық тарихын зерттейтін ғалымдардың айтысына қарағанда, осыдан әлденеше мың жыл бұрынғы көне замандарда Америка мен Еуразия бір құрлық болған екен. Ол кезде Америкамен екі арамызды бөліп тұратын Беринг бұғазының нышаны да жоқ екен. Кейіннен сұмдық планетарлық апат кезінде біртұтас құрлық ортасынан «сынып», екі «сынық» екі жаққа кетіпті. Ортасынан бұғаз пайда болған. Немесе тектоникалық тарихтан, енді адамзат тарихына келетін болсақ, бәрі де өз-өзінен түсінікті болып шығады. Ұлы апат кезінде біртұтас құрлық қана «сынбаған», қарағанда көз талатын сонау ықылым (әлде 50-60 мың, әлде тіпті 100 мың жыл бұрынғы) заманнан бері осы құрлықта өсіп-өніп келе жатқан бір ұлы нәсіл де ортасынан «сынған». Жартысы Америка құрлығымен бірге жер шарының қарсы бетіне кетіп қалған. Сеніңіз-сенбеңіз, тектоника ғылымы осылай дейді. Генетикалық анализ кезінде америкалық үндістер түрік халықтарымен нәсілдес…»,- дейді жазушы ғалым Таласбек Әсемқұлов ағамыз. Осы кіндік Алтайдың бір сынығы үндіс бауырларымыз бүркітті «колдоур» деп атайды екен. «Қанды ауыз қақпан, қандауыр бүркіт», «қадалған жерден қан алатын қандауыр» деген де тіркестер бар. Кондоур сөзі – осы қандауыр сөзінен қаншалықты айырмашылығы бар? Үндістердің тағы бір бүркітті қатты құрметпен қарайтынының айғағын сыбызғысынан байқадық. Сыбызғы сазының үстіңгі жағында бүркіттің бас бейнесін ағаштан ойып жасаған. Одан шыққан дыбыстің үні кәдімгі бүркіттің көк аспанда самғау көгінде қалықтағаны еріксіз көз алдыңызға бейнеленеді. Көшпелі бай арабтарда, ақсүйек бәдәуилері құс салып, саят құруды өздеріне зор мәртебе санаған. Бірақ олардың қыран бүркіттен гөрі кішігірім сұңқар көтеруге ғана мүмкіндігі жетті. Өйткені, олар түрік халықтарындай ат өнеріне жеттік емес еді. Басқа ешбір ұлттарға бұйырмаған даланың иесі мен киесі  айналып келгенде, қыран бүркітті қыдырындай қадірлеп, төр  тұғырына қондырған қоңдыгердің ұрпағы.  Дәштінің  даласынан өз орнын тапқан ұлы үйлесімділік. Қанаттылар ханы байрағымызда қалықтап, айбарымызды арттырды. Байырғы бекзада өнер ұрапақтан ұрпаққа жалғасып, өз сабақтастығын тауып келеді. Барған үйімде «тоғыз ұлы болса екен» деп тілейтін адал дос, ер азаматының зәузаты киелі құс, тіптен, көшпелілердің өсіп өнуіне (демографиясына) тілеуқор болған. Толғағы қысқан әйелге қыран бүркітті қаратып оның жилеген толғын жеңілдеткені мәлім. Қыранның тазалығы, оның тектілгі толған аңыз бір-бір хикая.  Кішкентай кезімде «Тінейдің сары құсы» атты әңгіме оқыған едім. Сол әңгімеде Тіней ақсақал қартайып, өмірден өтер шағында ел жұртын жиып, өсиет айтады: «Мен өлген соң сары құстың томағасын сыпырып жіберіңдер», — дейді. «Құла атты алтай қар суынан «тұлдап» жіберіп асыма сойыңдар. Менің асым болған күні сары құс өзі келеді, сол кезде сары құсқа құла аттың қазысысынан  тойғанынша беріңдер де, жіберіңдер»,- деп өсиет айтыпты. Тіней шал қайтыс болады. Жыл өтіп асы беріледі. Ақсақалдың айтқанындай асында сары құс Алтай тауын алты айналып, асқа келеді. Сол кезде құла атты сойып жатқан жігіттер өсиеттен бейхабар екен. Қонып отырған сары құсқа кұла аттың өкпе, ішек-қарынын тастай салады. Өкпеге өкпелеген Сары құс аспанға қайта қалқып шығып, оқтай зулап төменге қайта түсіп, ішек қарынды іліп алып қайта көкке көтеріліп кетеді де, ішек қарынды тастай салады. Сағы сынып құсаланған сары құс көк аспанның көз жетпес зеңгіріне кіріп кетеді де, төменге жебедей шаншылып, құлдилап сорғалап түйілген күйі қатты екпінмен келіп, Тіней ақсақалдың құлып тасына бар екпінімен келіп соғылып өледі. Міне, бұл аспан тағысының тазалығы мен тектілігі «ақ өлімі».

 Қыран бүркіттің қыр-сырынан қысқаша. 

Бұрындары қазақ халқы бүркітті киелі құс санап, оларға «Дала сермендесі», «Көк тәңірі», «Аспан еркесі», «Құс патшасы», «Қанаттылар ханы», «Құдайдың қазаққа еншілес берген құсы», — деп те мақтау мен мадақтау айтқан. Бүркіттің пірі – Шегірбаян.  Қыран құстардың бүркіттен басқа қаршыға, сұңқар, ителгі, тұйғын, т.б тұяқты қырандарымен аң аулаған. Құстар  желбесін құстар  және тұяқты құстар деп екіге бөлінеді. Бүркіт осы тұяқтыларға жатады.  Бүркіттер 25-30 жыл өмір сүре береді. Жасына келсек: 1 жастағысы — балапан, 2 жастағысы — тірнек, 3 жаста -тастулек (қантүбіт), 4 жаста — ана (Ұя салатындығына байланысты), 5 жаста – мұзбалақ,  6 жас — көктүбіт, 7 жас — қана (құмтүлек), 8 жас — жаңа, 9 жас -майтубіт (қоңыртүлек), 10 жас -барын (кәрі түлек), 11 жас — баршын (ақ түлек), 12 жас -шөгел (ақыр түлек) кей жерде 12 жастағысын «баршын» деп  жатады. Атаудан байқалатыны, құстың өсім қабілеті мен түлеген соң қауырсындарының өң-түсінің өзгеруіне байланысты. Бір мүшелге жеткен соң құс баршындап, қимылы баяулап, қайраты қайтып, кәрі шөгелге айналады деп түйген. (Қыран құстардың жас атаулары аймақтарына қарай әр түрлі кездеседі. Ғалымдардың да тізімдері әр қалай боп келетіні содан.) Бүркіттің аяғы 4 саусақты. Оның атаулары мынандай: артқысы – тегеуріні, ішкісі – жембасар, ортаңғысы – сығымы, шеткісі – шеңгелі. Академик Әлкей Марғұланның зерттеуінше, қазақ тілінде тікелей бүркітке қатысты 1,5 мыңдай ұғым бар. Жалпы бүркітке байланысты ары қарай айта берсек аңыз- әпсаналар, оның емдік және пайдалы тұстары жетерлік. Қалай алу, қалау,  баптау оның барлығын қазақтың жаны болған этнограф, ғалым Ақселеу Сейдімбек атамыз «Бүркіт» атты этнографиялық әңгімесінде тәпсірлеп, егжей-тегжейлі жазды. Оны қайта көк малталаудың керегі де жоқ сияқты.

Бір қызығы құсбегілікке көлденең көк атты келе бермейтіні таң қалдырды. Бірде Өнерхан Шабақбайұлы деген Алтайдың атақты кұсбегісімен әнгімелесіп қалғаным бар еді. Сонда Өнең айтады: «Отау көтеріп еншімді алған жас кезім еді. Ат жалын  тартып мініп ержетіп келе жатқан ұлымнан айырылдым. Қолғанатқа енді жарадым-ау дегенде  бауыр еті баламнан айырылып, қанатымнан қайырылдым. Қабырғам қатты қайысты. Өзегіме өрт кетіп, меңдеген күйіктен шыдай алмай бір күні жотаға шықтым. Кенет есіме бір нәрсе сақ етіп түсе қалмасы барма, сөйтсем, түлкіге құрып қойған қақпаным есіме түсті. Ақыры мимырт жүріп қақпаныма барсам үлкен  сарала қанат ақ иық қыран отыр екен. Түскеніне көп бола қоймапты. Талпынып-талпынып қояды. Ары-бері ойланып, бүркітті шапаныма орап үйге әкелдім. Үйге келсем бір-екі бел асып, сақалдарына мұз қатып, қайғыма ортақтасуға кілең қарт ақсақал, көксақалы бар бір топ адамдар келіп отыр екен. Аман- сәлемнен кейінгі әңгіме әлгі бүркіт жайында болды. Төрде отырған Сақаң, Құмаш ақсақалдар бұл жағдаятты қатты ырымдап жақсылықа балады. Менің көңілімді аулады ма, білмеймін «бұл саған қонған құт қарғам, өмірден өткен балаңның рухы», — деп осы құсты көтеруді бұйырды.  Мен ақсақалдардың сөзін жерге тастай алмадым. Қария кұсбегі батасын беріп, құсбегіліктің қыр-сырын түсіндірді. Осы бүркітті  көтеріп аңға шыққалы, бар қайғымды ұмытып, өксігімді бастым. Алдынан кесе көлденең құйрықты өтіп көрген жоқ. Ұстағанын уысынан шығармайтын нағыз қыран екен. Тау кезіп,  қансонарда қалың ізді қуып көңілім өсті. Кейін әйелім жеті-сегіз құрсақ көтерді. Аллаға шүкір, бәрі аман-есен. «Барған үйімнің тоғыз ұлы болса екен» дегені осыдан деп түсіндім. Осы Алтайдың сарала ақиығын жиырма жыл жолдас еттім. Құсбегілікпен айналысқаныма отыз жыл болды. Жалпы қызығушылықтан гөрі, құсбегілік атадан яки өзі қонатын құт екенін түсіндім», — дейді. Мінекей, құтты саяхаты мол, саятшылық өнеріміз саян таулардың саясындағы тарих боп қана қоймай, хакім Абайлардың ізімен бекзада өнеріміз Дәштінің даласында жалғасын таба берсе бәсірелі іс болар еді.

Қазақ қыранан – қырағылық пен ептілікті, тұлпардан – тектілікті, бөріден – өрлік пен ерлікті болмысына, яки  қанына сіңірген халық. Бүгінде бөрі жайлы оның тектілігін айтсаң «тәңіршіл», «шаман» болып шыға келесің. Ал, біздің ата-бабаларымыз бөріге қос қолын жайып табынып емес, олар бөрінің тағылық – тазалық қасиеттерін геніне, ұлттың стихиясына айландырды. Бөрінің алпыс түрлі қасиетін қазақ өнге тұтқан. Ол өз алдына үлкен бір әңгіме. Қыран бүркіт те дәл сол секілді дүние. Мысалы, қазір көп жыл құс баптаған құсбегімен әнгімелесіп отырсаңыз даладай дархандығы, баладай аңқаулығы мәрт, жомарттығын байқайсыз. Осы қасиет аспан сермендісінің қазаққа жұққан тектіліктің жұқанасы ғана. Қазақ халқы басқа жұрттардан гөрі олардың үлгі тұтқан тотемдері өте текді асылзада аң мен құс; аңнан – бөріні, құстан – бүркітті, малдан – жылқыны ерекше бағалаған. Кең алып кеңістікте өздерінің айналасындағы сұлу табиғатпен етене байланысты. Бұл тасқа табыну емес. Ол көшпенділердің рухани-мәдениетінен адастыру үшін айтылған сыртқы немесе ішкі ұлттық рухани мүгедектердің  дақпырттары. Біз осы бір шағын мақаламыз арқылы қазақ дейтін халықтың асылтекті ата-бабаларымыздің бекзада өнерінің кішкентай ғана ұшығын шығардық деп ойлаймыз. Бөрінің өрлігі, жылқының тектілігі жайлы жазу, Алла жазса, болашақтың еншісінде.

 ххх

Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бас ғимаратындағы  «Жазу тарихы мұражайы» дейтін көне жәдігерлері музей бар-тын. Жаныма жолдастарымды ертіп, мына тасбауыр кеңістіктен бір тасаланып көненің сырлы жауһарларына бір сүңгіп алмақпыз. Мұражай, айтса айтқандай, неше мың жылдықтың сарғайған тілінде сайрап тұр екен. Төрде Құтылық қағанның бас мүсіні…Түріктің алты абадан қағандары… Сол жақта Томсон, Радлов т.с.с авторлардың түрік бітік жазуы хақындағы еңбектері… көне брахман жазуы, көне түрік бітік жазуы, соғды жазуы… қазақ даласындағы бүгінгі криллицаға дейінгі барлық жазулардың тарихи мұралары… қысқасы, көненің көзі, бабалар сөзі тұрған тарихқа тұнған мұражай екен. Енді бір сәт төрдегі түрік бітік тастардың суретін көріп тұрып, «бөрі мен тұйғын» деген суретті көзім шалды. Асылы тұйғын емес қыран бүркіт болса керек. Дәл осы сәтте әжем жарықтық айтып отыратын әлгі (қайталап айтайын) аңыз есіме түсті: «қадым заманда Үйсін  Елжау би жетім қалып, көкбөріні емеді. Көк бөріге аспаннан қыран құс жем әкеліп асырап тұрған» дейтін. Ал, мына тасқа бейнеленген суреттегі құс пен бөрі аңызбен айна-қатесіз бірін-бірі дәйектеп тұрғандай. Бөрі – аналық болса, бүркіт – аталық рөлді атқарып тұр. Әпсана. Көз алдымда көне тарих жүріп жатқан… Кенет сілтідей тұнып тұрған тыныштықты жанымдағы жігіт бұзды. Өзі аздап шолақ молла болатын. Арсалаңдап «Итқұсқа табынып не көрінді, қадалып қалдың ғой тегі»,-  деп қарқ-қарақ күлді. Біз бүгін миымыздың қауашағы жетпеген жерін миф, немесе ертегі дей салатын дәрежеге түсіп қалдық. Шын мәнісінде ертегілердегі танымды ала алғанымыз жоқ. Ұстын тастарға тіл бітті, төрдегі көк тудағы қыран қомданып… көне жәдігерлер сөйлей бастады. Еріксіз қолыма алдым…

Бақытбек Қадырұлы

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*