Мұздаққара. Бекен Қайратұлы

     Атақты Мұздаққара қыран жайлы ел ішінде аңызға бергісіз әңгімелер көп. Бұл қыранның иесі – Жарасбай дейтін атақты құсбегі. Ағайынды Жарасбай, Борасбай, Есілбай атты бір атаның балалары шетінен бүркіттің бабын білетін адамдар екен. Бұлар кез келген таудың құсына құмар емес, тек Көксерке шыңынан ғана балапан алатын әдеті бопты. Себебі, Көксеркенің бүркіт ұя салатын биігін жылдың он екі айында қалың бұлт торлап жатады. Шілденің ортасында он күн ашық тұрады. Дәл осы тұста ағайындылар да тауға аттанады. Қиядағы ұядан балапан алып қайтады.

       Бірақ бұлар соңғы үш жыл қатарынан құр қайтып жүріпті. Жыл аралатып балапанын ала берген соң запы болған құс ұясын ауыстырған ба, әлде басқа себебі бар ма, ол жағы белгісіз. Барған сайын ұя бос тұрады. Төртінші жыл дегенде Көксеркенің Күреңті бетіндегі ұяда бүркіт жұмыртқа басқаны жайлы хабар алады. Құдай бұйыртса, енді үш айдан соң ақ үрпек балапан аламыз деп қуанысқан құсбегілердің жоспарын ойда жоқта пайда болған жаугершілік бұзады.

      Қаптап келе жатқан ақ орыстың ашынған әскерінен қорқып ел басқа жаққа ауады. Жарасбай құсбегі ауған елмен бірге үй ішін аттандарып жіберіп, қасына жылқышы досы Нысанбайды ертіп, Көксеркеге тартады. Ара қонып келсе, шынында Күреңті бетінде бүркіт жұмыртқа басыпты. Жұмыртқа жарғанға дейін кем дегенде отыз күн бар сияқты. Бір кетсе, қайта оралу жоқ. Жаудан қашқан ел анау.

       Ақыры, ойлана келіп Жарасбай ауылдан алып шыққан тайтұяқ күміс жамбысын сыйлап, қағылез қалмақ баласын керегеге таңып ұяға түсіреді. Бала жұмыртқаға қол тигізбей шапанына орап алып шығады. Жұмыртқаға адамның қолы тимеуі керек дегенді естігені бар Жарасбай құсбегі шапанды ашып, жұмыртқаны қалың қара қойдың жүніне құндақтап орап, жылы қойнына салып, көшкен елдің соңынан тартады. Бесінші қонақта көшті қуып жетеді. Ел Қобының құмына барып тығылған екен.

      Жарасбай Қобының жайпақ тауларын кезіп дала бүркіті қуқарақ құстың ұясын іздейді. Ақыры оны тауып, қуқарақтың өз жұмыртқасын алып тастап, орнына құндақтағы жұмыртқаны орналастырады. Қуқарақтың бүркіттен көп айырмашылығы жоқ. Тіпті, әдеттенбеген адам бүркіт пен қуқарақты  айыра алмайды. Айырмашылығы – қуқарақ аңға түспейді. Тышқаншылап күн көреді.

     Құдайдың құдіретін-ай, бір айға жуықтағанда қуқарақ құс басқан жұмыртқа жарылып аппақ балапан шығады. Жарасбайдың қуанышында шек  жоқ,  ақ үрпек балапанды үйіне алып келеді. Қолбала құсты жаздай семіртіп, толық түлетеді. Күздің салқын желіне кеудесін ұрғызып, төс сүйегін қатайтады. Балапан құс болашақта нағыз қыран болатын түрі бар. Қашан көрсеңіз, көзі жайнап тұрады, мінезі сондай кең, ашу шақырмайды, қыңырлығы жоқ, бұлшық еттері бөлек-бөлек, қайыңның топшысындай қатты, кеудесі шалқақ, төбесі жалпақ, маңдайы кең, тұмсығындағы тыныс тесігі үлкен, мүйіз тұмсығы мен кеңсіріктің тұтасқан түбі етекті, аузы кере қарыс, жұтқыншағы зор, тегеуіріні қысқа, жембасары жуан, тұяғы өткір, көзі шүңірек, қабағы биік, шүйдесі нығыз… Нағыз қыранға тән сипаттың бәрі бар. Құдай сәтін салса алдағы қансонарда бір байқар.

***

      Көптен күткен қансонар да келіп жетті. Жарасбай қасына қағушысын ертіп, қолында бала қыраны тауға шығады. Құстың томағасын тартқаны сол еді, шартарапқа ұмсынып өліп барады. Тура аяқ астынан сумаң еткен түлкінің бұлаң құйрығын шалып қалған Жарасбай құсына қарап еді, ол да байқаған екен иығын қомдап сұранып тұр. «Бисмиллаһ» деп босатып қоя береді. Бүркітті аңғарған қу түлкі бұталы жылғаны қуалап өрге қарай тартып барады. Бүркіт бір дүркін шүйіліп кеп, жалт беріп орай соғып түлкіні шеңгелдеп алды. Жер қия болғандықтан алған жерінде түлкіні баспай сүйрете көтеріп жазыққа алып түсті. Егер ана жерде басқанда бүркіттің өзі тепе-теңдік таппай аунап кетуі әбден кәдік болатын. Бұл – нағыз айлалы қырандарға тән әдіс.

      Бала бүркіт бір қыста Қобының бар түлкісін тауысты. Осы жылы жаздың тағы бір күні тал түсте өрістен қайтқан қойға қасқыр шауып ауыл абыр-сабыр, айғай-шу дүрлігіп жатқанда, Жарасбай қайыруы жоқ тұғырда отырған бүркітін босатып қоя береді. Бала қыран қасқырды тырп еткізбей басады. Қайырусыз (баптаусыз) қыранның қасқыр алғаны жайлы  оқиға елге аңыз боп тарайды.

***

        Келер жылдың қысында әйгілі Қожамжар төре Алтай-Қобда бетінің барлық құсбегілеріне сәлем айтып, Лақшын тауындағы қара түлкіні ұстап, терісін әкеліп берген адамға үйірімен үш тоғыз сыйым бар деп жар салады. Үш тоғызға қызығып, әрі қара түлкіні алдырды деген атақ үшін не бір құсбегілер келіп, шарасыз қайтады. «Ойбай, Жұмабайдың атақты құлашкеріне қара түлкі сарып кетіпті», «Жүністің қоңыр бүркіті қара түлкіге алданып, жер соғып мерт болыпты», «Бұлғыннан келген Қибадаттың қыраны топшысын сындырып, аяғын шайнатыпты», т.б.

          Қара түлкіні алдырмаққа Жарасбай да жолға шығады. Қыстың қақаған аязында тоңбасын деп бала қыранды тері ішікке орап бөктеріп алады. Үш күн жол жүріп, Қожамжар төренің ауылына келеді. Бір күн бүркітінің бойын жаздырып, қауырсынын тарап, баптайды. Ертеңінде таң қараңғысында биік шоқыға барып тұрады. Жерге жарық түсе қағушылар қара түлкіні інінен қуып шығарады. Кәнігі қу түлкі қарсыз жиек жолды қуалап оқтай зулайды. Жарасбай бүркітін босатып жіберіп, қапталдай шабады. Түлкі жақын мойнақты асып көзден ғайып болады. Бүркіт те одан бұрын алдын орап қарсы ағызады. Жарасбай атын қамшылап жетіп келсе, түлкі жоқ, бүркіті жер қауып отырып қапты. Жарекең аттан түсіп, құсын қолына қондырып еді, ол ұмсынып болмады. Қараса қағушылар қара түлкіні қайыра қуып келеді екен. Бүркітін тағы қоя береді. Бұл жолы алданбаспын дегендей қыран әбден биіктеп алды да, екі рет орай шүйіліп кеп, құйрығын көтеріп сақылдап тұрған түлкіге түспей қайқаң етіп шыға берді. Үшінші рет қайта шүйлікті. Қара түлкі тағы да түспейді деп ойласа керек, бұлт етіп ойыса бергенде қыран қара тұмсықтан шеңгелді салды да, орнында омақастырып басып қалды.  Жарасбай шауып жетіп, көзі қызарып кеткен құсына екі түйнек жұдырықтай қарды сығымдап асатып-асатып жіберді. Таңғы аяздан ба бүркіті дір-дір етеді. Қара түлкінің қабырғасын сөгіп, жылы өкпесін жегізді де, бүркітін ішікке орап құндақтап қойды. Түлкінің үлкендігі сондай, терісін сыпырып қанжығалағанда құйрығы салбырап жерге тиіп тұрыпты. Қара түлкінің терісін көрген Қожамжар төре Жарасбайға үш тоғыз сыйын беріп, бүркітке «Мұздаққара» деп ат қойып, төренің бәйбішесі кілем жапқан екен.

***

        Тағы бір жылы қыста Жарасбай Мұздаққарасын көтеріп Қобының құмында жылқы отарлатып жатқан ағайындарына барады. Олар айтады: осы маңда үлкендігі төбет иттей, тұяғы ешкінікі сияқты, құйрығы сілеусінге ұқсайтын аң бар, ондай мақұлықты бұрын-соңды көрмеген едік дейді. Ертеңінде құсбегі құмнан жылқышылар айтқан мақұлықтың ізін көреді. Шынында қызық жануар екен. Ізді қуалай отырып алыстан өзін де байқайды. Мұздаққараның томағасын сыпырып қоя береді. Айлалы құс биіктемей құм төбелерді қуалай ұшып барып, аша тұяқ мақұлықты бір айналып шығып, осал тұсың осы болар дегендей сауырынан ұстайды. Сауырына қонған пәлеге ұмтылған аңның тұмсығын бүре шеңгелдеп басып қалады. Бұл мақұлық зіңгіт дейтін аң екен. Қазақта бойжеткен ұл мен қызға «зіңгіттей бопты» дейтен теңеу бекер айтылмапты.

***

          Жыл сайын Мұздаққараның атағы шығандап, құлақ естір жерге жетеді. Алмаған аңы қалмайды. Содан тағы бір қыста Жарасбай бүркітін алып, аңға шығады. Күні бойы ештеме кездеспей күн ұясына ауған кешкесалым үйіне қайтып келе жатса, құсы сұранып болмайды. Жан-жағын байқаса, тірі тіршілік нышаны жоқ. Құс тағы сұранады. Болмаған соң жібереді. Құс балдақты қатты теуіп ұшады. Мұндай қылығын бұрын-соңды көрмеген Жаракең атын тебініп, құсы кеткен жаққа шабады. Құсы жоқ. Тағы бір белегірді асып түсіп байқаса, жерде тамған қызыл қанның ізі жатыр.  Қанның кеппегендігіне қарағанда бұл – сөзсіз Мұздаққараның ісі. Біраз жүрген соң, қан тамшылағанды қойып, сигектеп ағып отырыпты. Япырай, бүркітім жазым болмаса игі еді деп алаңдаған құсбегі шауып жетсе, анадай жерде таудың үлкен бұғысы сұлап жатыр. Бұғының жұқа қолтығын тесіп жіберіп, қолқасын суырып жеп Мұздаққара отыр.

         Сөйтсе, әбден зарына келген құс тұяғына түлкі ілікпей құсаланып, сұранып ұшқанда алыстан мына бұғыны байқаған екен. Барған да шоқтығына жабысқан. Арқасындағы құсты тұмсығымен қағып түсірмек болған бұғының қара танауын бүркіт бір аяғымен шеңгелдеп ұстайды да, екінші аяғын шоқтықтан айырмай қатып қалады. Біраз жүрген соң бұғы әлсірейді. Сол сәтте Мұздаққара өткір тұмсығымен бұғының күретамырын орып жіберген. Үш шақырымдай жүріп барып таудың қоңыр аңы қансырап құлаған.

***

        Мұздаққара әбден қартайғанда иесі Жарасбай: жануар дала тағысының қызығын бір адамдай көрдім, бұдан былай еркін өмір сүрсін деп қоя беріпті. Балақбаудан босаған құс еркін қалықтап ұшып кеткен. Бір айдан соң айналып соғыпты. Жарасбай құсына қозы сойып беріп қонақ қылған екен. Қонақасын жеген соң қайта ұшып кеткен. Мұздаққараны соңғы рет біреулер атақты Көксеркенің Күреңті жақ бетінен көрген… 

Бекен Қайратұлы, «Астана ақшамы» газетінен

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*

WordPress спам заблокировано CleanTalk.