Этнограф Ахмет Тоқтабай: Жүйрік баптау  (2-бөлім)

Аттың терін алу, өз алдына ұстараның жүзіндей дәлдікпен атқарылатын өнер. «Ащы тері алынбаған ат сорлы» дейді атбегілер. Баян Өлгий атбегілері тердің өзін оншақты түрге бөледі: «арам тер, ащы тер, батпақ тер, көбік тер, қара тер, май тер, моншақ тер, мөлдір тер, су тер, сүйек тер, тұнық тер». Қазақстан атбегілері көбінесе ащы тер және тәтті тер деп екіге бөледі, кейде лай тер, көбік тер, қамау тер деп айту да қалыптасқан.

Батпақ  тер (лай тер) атты байлап алып, бір-екі рет 10-15 шақырымдық қаражарысқа шоқытып, желдіртіп салғанда шығады. Талай уақыттағы топырақ, шаң-тозаң теріге шайылып лай су сияқты ағады. Батпақ тері шыққан аттың жүні мен терінің беті тазарып, тері тесіктері ашылып, серги бастайды. Атбегілер аттың жал-құйрығын, кекілін, пұштымен (ат тарақ) сүзіп тарап, денесіндегі батпақ терді атқырғышпен (ағаштан, мүйізден де жасалады – А.Т.) қырып тастайды 3-4-ші қаражарыста тер көбіктеніп, үлкенді-кішілі домаланып аттың жүгеніне, сауырына, жаясына жабысып тұрады. Атбегілердің айтқанындай көбік тер аттың майлы жерлерінен шығады, дәмі кермектеу келеді. Аттың несебі ақшылданып бозғылданған сияқты болады, мұны «бозамық» түс дейді. Құмағы қатты күйінде түседі, қолға қысып көргенде болар-болмас тамшы шығады, бұл ат жаратудың дұрыс келе жатқанын көрсетеді: 5-6-шы қаражарыстан сол тұнық судай дәмі ащылау су тер шығады. Бұл тер аттың қоңды жерлерінен, бұлшық еттерінен шығады. Несебі су түстес болып, құмағын алақанға сап қысқанда, аздап қана дым шығады. Ат баптау барысы бітіп, дайын болды-ау дегенде ең соңғы тер шығады, мұны «моншақ тер» дейді. Атбегілер мұны ет пен терінің арасы темірдей болып қатты деп атайды. Тері сүйектен шығып, терінің барлық тесіктері тазарып, сыртындағы жүні жібектей жылтырайды. Несебі мөлдірленіп, құмағында су болмайды. Кейбір атбегілер батпақ тер – теріден, көбік тер – мйадан, су тер – еттен, моншақ тер – сүйектен шығады» деп әсерлеп айтады. Моншақ тері шыққан атты қайта терлетсе ат шаршап әлсірейді, мұны жануарды қара терге жеткізіпті дейді. Ат күйінен айырылады, салмағы азаяды, несебі қоюланып, қара шайға ұқсайды, боғы сұйылып тышқақтай бастайды. Аттың бұл жағдайын «судан шыққан тышқандай» күйге келтіріпті деп айтады. Әрине тәжірибелі атбегілер атты ешқашан қара терге түсірмейді.

Шауып келе жатқан аттың ең бір тілеп тұратын нәрсесі, екі көзімді сүртіп отырса дейді екен. Сондықтан балалар аттың көзін орамал шытымен, болмаса қамшыға арнайы орамал байлап алып ауық-ауық сүртіп отырады.

Ат бәйгеден келген соң үстіндегі баланы ала салып, көзінің шаңын сүрткенде, топырақтан, терден аршылған аттың көзі жайнап кетеді.

Аттың терін алуда атбегілер ат жабуға ерекше мән береді. Қазіріг кезде атты киізге, текеметке орап тастайды. Бұрынғы заманда ат жабуды киізден сырып тігіп, бес жерінен бау тағып, екінші жағындағы бес доғадан жырымдап аттың бауырынан байлайтын, шыбын, маса жемес үшін аттың алдын, басын жауып тек көзі ашық қалып, кеңсірікке жетіңкіремейтін матадан тігілген жапқыш болған, мұны «жалпуыш» деп атаған. Жалпы тәжірибелі атбегілерде ат жабудың қалың киізден және жеңіл қозы жүнінен басталған түрі, тіпті тіл-көз тимесін деп аттың тек құлағы мен көзі көрінетіндей етіп бүкіл денесін жауып қоятын жабулары болған.

Арабтың ат жарату өнері «тадмир» бойынша жүйрік атқа жемді күн сайын үстемелеп беріп тыңайтып алады. Бұдан соң 40 күн мерзім күн сайын жемді азайта береді, бірақ атты шаптырып және басқа жаттығулар жасауды үдете түседі. Осы уақыттың ішінде атқа 7 қабат жабу жабады, әр 6 күн сайын бір қабатын алып отырады. Ең соңғы жабуды алғанда жүйрік денесіндегі бүкіл май қабатынан ада болып, қаны тазарып, күші мен қуаты артады.

Жүйрікке бие сүтін бетіп баптау қазақтың атам заманнан келе жатқан әдісі, бие сүтімен қоса қара сұлы беріп отыру да ежелгі дәстүр. Себебі дәні кішкене, ал түсі қарақошқылдау болып келетін қара сұлыны ежелден қазақтардың өздері егіп, өздері бастыратын. ХІХ ғасырдың орта шенінен орыс қоныстанушылары әкелген дәні үлкен ақ сұлыны қазақтар тез қабылдап игергені соншалық, қара сұлыны егу азайып, ұмытыла бастайды. Кәріқұлақ қариялардың: «қара сұлыны» қазақ ертеден бәйге аттары үшін егуші еді, аттың асқазанына жеңіл болатын, ішкертін жақтан келген ақ сұлы атқа ауыр, қара сұлыдай болмайды дегенді айтады. Бұған біздің алып-қосарамыз жоқ, себебі қазір «қара сұлының» тұқымы мүлдем жоғалған. Сондай-ақ қазақ сұлыны білмеген, сұлы беріп баптау кейінгі заманның мәзірі деуде мүлдем жаңсақ, біржақты пікір.

Батыс Қазақстанда (Ақтөбе обл.) жаз бойы 2 айдан астам уақыт түйе сүтін беріп отыру, жүйрікті тыңайтудың жақсы әдісі болған. Шыңжаң (ҚХР) атбегілері күні бүгінге дейін жас биенің бір шелек сүтіне 10-15 тауық жұмыртқасын араластырып береді. Жетісуда аламан бәйгеден әбден шаршап келген атты дамылдатқаннан соң бір тегене қымызға «сүр қазыны ерітіп ішкізу кездеседі. «Тұлпардың өз тұяғы өзіне дәрі» дегендей, биенің сүті жүйріктерге ерекше дәру.

Шылаушын салып ат мінген,

Шыңыраудан алып су ішкен.

Шынжырлы қауға қақтырған,

Қайыңнан астау шаптырған,

Қаптатып жылқы жаптырған, — деген өлең жолдарындағы шылаушын – кәдімгі жауын құрты. Жайлауда әбден 2-3 ай семірген атты жаздың аяғында ұстап алып, екі танауына екі құртты салып, сулап жатқызып жібереді.  Жауын құрты асқазанына барған жылқы өзін-өзі сартап етіп, еті мен майы шыңдалып, бірталай уақыт қоңынан айырылмайды. Кейбір атбегілер жарғанатты ұстап алыр өлтіріп, әбден кептіріп ұнтақтап түйіп, жемге қосып берсе, жылдамдығы артады деп өзгеше сеніммен айтады.

Бұқар мен Ташкент қазақтары қолдарындағы асыл тұқым арғымақ жылқыларына жүнін құлпыртып, көзін жайнатып мініп шығу үшін «алтын күкірт» деген нәрсені жемге қосып берген. «Алтын күкірт» жайында Вилькинс былай деп жазады: «Бұны саудагерлер Бұхардан әкеліп, Ташкент базарында сатады. Күкірт сияқты ақ ұнтақ зат қосып апиынның басын келіге ұнтақтап түйеді, бірақ ақ ұнтақ зап пен апиынның қандай арасалмақта қосылатын белгісіз. Аттың жеміне таңертең екі қасық қосып салады… Мұндай дәрінің екінші бір түрі – жібек құрттарының нәжісін жемге қосып берсе, аттың жүнін жайнатып тұрады». Бұл фактіге қосар пікіріміз «алтын күкірт» Орта Азия халықтарынан келген, жергілікті қазақтар пайдаланған нәрсе.

Қазақтың ат баптау өнері – білімділікті, қажымай-талмай еңбексүйгіштікті талап ететін бірнеше сатыдан тұратын үрдіс.

  1. Құлын тай кезінде жүйрікті тану.
  2. Құнанында үйретіп құнан бәйгеге қосу.
  3. Дөненінде пішіп, табынға қоя беру.
  4. Бестісінде жарату. Жаратудың өзі үш құрамдас бөлімнен тұрады:

а) әртүрлі дәрілер қосылған жеммен күш-қуатын молайтып жемдеу;

ә) жаттығулар жасау (аяң, қара жарыс, шабу т.с.с.); б) терін алу.  Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі, шетелдерде (Моңғолия, Қытай, Түрікменстан) атбегілерімен сөйлесіп жүргенде, көпшілігі ат жарату жайлы ерекше ықыласпен әңгімелеседі, бірақ ішінде кейбіреулердің көп жағдайды баяндай келіп: Енді менің өзіме ғана тән небәрі бір-екі сөзден тұратын ат жарататын құпиям бар, ол менің бабамнан қалған, әрі-беріден соң ол құпия – менің наным, оны айта алмаймын деп жауап береді. Негізінде ат жаратудың елдік, аймақтық табиғи, климаттық ерекшеліктері қазақ ішінде өте көп. Соған қосымша әр атбегінің өзіндік ат жарату «кілті» болады. Ол «кілт» — құпия.

 

Оставить комментарий

Ваш email нигде не будет показанОбязательные для заполнения поля помечены *

*

WordPress спам заблокировано CleanTalk.